Yılın Kelimesi İnsan: Kuzey Ege’de İnsan Eliyle Yapılanlar
Cambridge Sözlüğü 2026’nın kelimesini “insan” seçti. Kuzey Ege’de insan eliyle yapılan işlerin izini sürdük: New York’taki Metropolitan Müzesi’ndeki Çanakkale ve Ezine halılarından Bergama’nın dokumacı kadınlarına, Babakale’nin son bıçak ustasına ve Kozak’ın kozalak indiricilerine.

Cambridge Sözlüğü 17 Kasım 2026’da yılın kelimesini açıkladı: human, yani insan. Sözlüğe göre bu yıl, yapay zekâ insanla makine arasındaki sınırı bulanıklaştırırken insan olmanın ne anlama geldiği üzerine geçen tartışmalarla geçti. Sözlük ekibi “human-made” (insan yapımı) ve “human author” (insan yazar) gibi kalıpların daha sık kullanıldığını da not ediyor: bir işin arkasında makine değil insan olduğunu söylemek artık başlı başına bir bilgi.
Biz de soruyu Kuzey Ege’ye çevirdik ve bölgede insan eliyle yapılan işlerin izini sürdük. Kimi bugün New York’ta bir müzede duruyor, kimi bir köy kooperatifinin tezgâhında ya da tek bir ustanın atölyesinde sürüyor. Yazının sonunda bu işleri nerede görebileceğinizi kısa bir liste halinde topladık.

Ekim 2026, Kuzey Ege’de zeytin hasadı. Fotoğraf: Kuzey Ege’ye arşivi
New York’ta bir Çanakkale halısı

Çanakkale’ye atfedilen halı, 18. yüzyıl sonu ile 19. yüzyıl başı. The Metropolitan Museum of Art, New York, kamu malı.
New York’taki Metropolitan Müzesi’nin (Met) İslam Sanatı koleksiyonunda Çanakkale’ye atfedilen bir halı var. Müze halıyı 18. yüzyıl sonu ile 19. yüzyıl başına tarihliyor. Halı yünden dokunmuş, simetrik düğümle, yani Türk düğümüyle düğümlenmiş; boyu 191,8, eni 146,7 santimetre. 1973’te koleksiyoncu Joseph V. McMullan’ın vasiyetiyle müzeye geçmiş ve bugün müzenin 459 numaralı salonunda sergileniyor.
Desenin ortasında, içinde yıldızlar olan iki büyük sekizgen var. Met’in açıklamasına göre bu düzen, Türk dokumacıların 15. yüzyıldan beri sevdiği bir kompozisyon ve adını 16. yüzyıl Alman ressamı Hans Holbein’dan alıyor: Holbein portrelerinden birinde benzer bir halı resmetmişti. Bu yüzden halı dünyasında bu düzene “Holbein” deniyor.
Adında Ezine geçen halılar

Met’teki adıyla “Holbein Ezine” halısı, 19. yüzyıl başı. The Metropolitan Museum of Art, kamu malı.
Aynı koleksiyonda Ezine’yle bağlantılı iki halı daha var. Birini müze doğrudan Ezine’ye atfediyor: 1959’da Reginald P. Rose ve eşi tarafından bağışlanmış, boyu 188,6, eni 162,6 santimetre ve deseni yine iki büyük sekizgenden kurulu. Öbürünün müzedeki adı “Holbein Ezine”; 19. yüzyıl başına tarihleniyor ve Kuzeybatı Anadolu’ya atfediliyor.
İki halı da şu an sergide değil, ama müzenin çevrimiçi koleksiyonunda yüksek çözünürlüklü fotoğraflarıyla görülebiliyor. Müze kayıtlarında “atfedilen” ifadesi geçiyor; yani müze bu halıların bu bölgede dokunduğunu değerlendiriyor.
Çanakkale seramiği: Boğaz’ın tabakları

Çanakkale’ye atfedilen tabak, 18. yüzyıl. The Metropolitan Museum of Art, kamu malı.
Met’in Çanakkale’ye atfettiği bir eser de bu tabak. 18. yüzyıla tarihlenen tabak pişmiş topraktan yapılmış, deseni astarla elle boyanıp sırlanmış; çapı 31,4 santimetre. Müze onu 1908’de koleksiyonuna almış.
Çanakkale, 17. yüzyıldan 20. yüzyıl başına kadar Osmanlı’nın önemli seramik merkezlerinden biriydi. Bu tabakların, testilerin ve mataraların üzerinde çiçekler, hayvanlar, camiler ve yelkenliler var. Instagram gönderimizin kapağındaki gemili tabak da bunlardan biri: 1750–1800 dolayına tarihleniyor ve İstanbul’daki Çinili Köşk’ün koleksiyonunda.

Gemili Çanakkale tabağı, 1750–1800 dolayı, Çinili Köşk, İstanbul. Fotoğraf: Francesco Bini, CC BY-SA 4.0
Çanakkale seramiklerini bugün kentte, Çanakkale Belediyesi’nin Seramik Müzesi’nde görebilirsiniz. Müze, 1906’da askerler için yapılmış Er Hamamı’nda; farklı koleksiyonlardaki Çanakkale seramiklerini bugünün seramik sanatçılarının ve zanaatkârlarının işleriyle birlikte sergiliyor. Adres Cevatpaşa Mahallesi, Kaya Sokak 33–35. Müze pazartesi dışında her gün 09.00–18.00 arası açık ve giriş ücretsiz.
Kültür ve Turizm Bakanlığı, Çanakkale seramiği ustası İsmail Bütün’ü 2020’de “Çanakkale Seramikleri” alanında Yaşayan İnsan Hazineleri listesine aldı. Bütün, zanaatı babası Ahmet Bütün’den öğrendi.
Bergama: halı yeniden tezgâhta

Bergama’da halı dükkânları ve tepede akropol, 2012. Fotoğraf: Haluk Comertel, CC BY 3.0
Bergama, Anadolu halıcılığının önemli merkezlerinden biri. Bergama Halk Eğitim Merkezi’nde halı öğretmenliği yapan Kadriye Yakar, 2009’da emekli olunca yetiştirdiği öğrencilerle bir kooperatif kurdu: S.S. Bergama Halıcılık ve El Sanatları Geliştirme Yoğun Emek Pazarlama ve İşletme Kooperatifi. Kooperatif, köylerdeki ve ilçe merkezindeki kadınlara tezgâh sağlıyor; bugün 150’yi aşkın kadın başta Kız Bergama, Yağcıbedir ve Holbein olmak üzere yörenin halılarını dokuyor.
Yakar’a göre Bergama’da 2.000’in üzerinde halı ve kilim çeşidi var. Kooperatif, İzmir Kalkınma Ajansı ile birlikte Bergama halılarını UNESCO listesine taşımak için çalışıyor. Met’teki halıların Holbein düzeni de bugün Bergama’da kadınların tezgâhında dokunmaya devam ediyor.
Ayvacık: tezgâhlar azaldı, bir köy yeniden kurdu
Ayvacık halısı ve kilimi 1980’lerde doğal boyaya döndü. 1982’de Süleymanköy ve Çevre Köyleri Kalkındırma Kooperatifi, Marmara Üniversitesi ile birlikte DOBAG (Doğal Boya Araştırma ve Geliştirme Projesi) adlı projeyi başlattı; köylüler yünü papatya, kök boya, hayıt, meşe palamudu ve mazıyla boyamaya başladı. Kaymakamlığa bağlı bir halıcılık işletmesinin de kurulmasıyla Ayvacık halıları iç ve dış pazarda altın çağını yaşadı.
2024–2025’te bölgede saha çalışması yapan araştırmacıların aktardığına göre bu iki yapı 2000’li yılların ilk çeyreğinde kapandı. 2003’te 34 köyde halı dokunurken 2023’te bu sayı 5’e indi; yün ve kök boya gibi hammaddeyi bulmak da pazara ulaşmak da zorlaştı.
Umut veren bir örnek de var. Bektaş köyünde iki yıl önce kurulan Bektaş Köyü Kadın Emeği Tarımsal Kalkınma Kooperatifi’nin kültürel miras atölyesinde halı, kilim, ehram, çulluk ve bez dokunuyor. Kooperatifin 25 üyesi var; başkanı Güldan Özkan 45 yıldır halı dokuyor ve kooperatif, öğrenmek isteyenler için dokuma kursları açmayı planlıyor.
Babakale: köyün son bıçak ustası

Babakale Kalesi’nden liman, 2021. Fotoğraf: Leon petrosyan, CC BY-SA 4.0
Babakale’de bıçakçılık 19. yüzyıldan beri süren bir zanaat. Köyde anlatılana göre iş, kaledeki askerlerin kılıç ve kama ihtiyacı için Kazakistan’dan getirildiği söylenen ustalarla başladı; silahlara ihtiyaç kalmayınca köyün ustaları bıçağa yöneldi. İstanbul’la vapur ticaretinin sürdüğü yıllarda köyde 18 bıçakçı dükkânı vardı. Vapur seferleri 1958’de bitti; 2000’lerin başında dükkân sayısı ikiye, bugün bire indi.
Bugün Babakale bıçağını yapan tek usta Doğan Tosun. Bıçağın ağzı örste dövülüp ateşte kızdırıldıktan sonra suya daldırılarak sertleştirilen çelikten, sapı keçi ya da teke boynuzundan yapılıyor. Sapın arasındaki 0,30 milimetrelik alpaka kalemle elle işleniyor, kabza pirinçten. Usta biri oğlu olmak üzere iki çırak yetiştirdi; talebe yetişemediği için yalnız siparişle çalışıyor. Köydeki gençlerin bu işe ilgi göstermemesinden kaygılı: eskiden bu zanaata 14–15 yaşında başlanırdı.
Ayvacık’ın başka el işleri de yaşıyor. Ahmetçe köyünde kadınlar hesap işi nakış, Tamış köyünde mendillere sarma işi yapıyor. Ahmetçe’nin nakışlarını Ayvacık’ın cuma pazarında bulabilirsiniz.
Kozak: 25 metrelik çamlarda kozalak indiricileri

Kozak Yaylası’nda fıstık çamları, Bergama, 2009. Fotoğraf: horsch, CC BY-SA 3.0
Bergama’nın kuzeyindeki Kozak Yaylası fıstık çamlarıyla bilinir ve çam fıstığı burada hâlâ insan eliyle toplanıyor. “Kozalak indiricisi” ya da “çam indiricisi” denen işçiler, çoğu akraba ya da arkadaşlardan kurulu dört beş kişilik ekiplerle boyu 25 metreyi bulan ağaçlara tırmanıyor ve kozalakları sırıkla düşürüyor.
Hasat kasımda başlıyor ve dört ay kadar sürüyor; toplanan kozalaklar kış boyunca depolanıyor. 2024’te Kozak’ta 33 indiriciyle yapılan bir araştırma, işin yüksek riskli olduğunu, koruyucu ekipmanın yaygın kullanılmadığını ve indirici sayısının azaldığını gösteriyor. İndiricilerin çoğu mesleği aile içinde öğreniyor.
Bu işleri nerede görebilirsiniz?
Çanakkale Seramik Müzesi (Er Hamamı): Cevatpaşa Mahallesi, Kaya Sokak 33–35, Çanakkale. Pazartesi dışında her gün 09.00–18.00, ücretsiz.
Metropolitan Müzesi, New York: Çanakkale halısı 459 numaralı salonda. Ezine halıları ve Çanakkale tabağı müzenin çevrimiçi koleksiyonunda.
Bergama: halı kooperatifi; Kız Bergama, Yağcıbedir ve Holbein desenleri.
Bektaş köyü, Ayvacık: kadın kooperatifinin kültürel miras atölyesi; ürünler kooperatif binasında ve internet sitesinde satılıyor.
Ayvacık cuma pazarı: Ahmetçe’nin hesap işi nakışları.
Babakale: Doğan Tosun’un bıçakları, siparişle.
Kozak Yaylası: kasımdan marta kadar süren çam fıstığı hasadı.
Sık sorulanlar
Cambridge Sözlüğü 2026’nın kelimesini ne zaman açıkladı?
17 Kasım 2026’da. Seçilen kelime “human”, yani insan. 2025’in kelimesi “parasocial” olmuştu.
Met’teki Çanakkale halısını görmek mümkün mü?
Evet. Halı, New York’taki Metropolitan Müzesi’nin 459 numaralı salonunda sergileniyor. Ezine halıları ve Çanakkale tabağı şu an sergide değil; müzenin internet sitesindeki koleksiyonda görülebiliyor.
Çanakkale Seramik Müzesi ne zaman açık?
Pazartesi dışında her gün 09.00–18.00 arası. Giriş ve etkinlikler ücretsiz.
Kozak’ta çam fıstığı hasadı ne zaman?
Hasat kasımda başlıyor ve dört ay kadar sürüyor.
Kaynaklar: Cambridge Üniversitesi duyurusu (17 Kasım 2026); Euronews (18 Kasım 2026); The Metropolitan Museum of Art koleksiyon kayıtları 452581, 453581, 452576, 445234; Çanakkale Belediyesi Seramik Müzesi sayfası; Habertürk (10 Aralık 2024); Yeni Asır (29 Mayıs 2026); Aksoy ve Özkan, IJEPHSS 8(3), 2025; Buğday ve ark., Bartın Orman Fakültesi Dergisi 26(1), 2024; Cumhuriyet (17 Kasım 2022).


