Kuzey Ege’nin Sıcak Suları: Troya’dan Bergama’ya Kış Rotası

Kuzey Ege’de kış çoğunlukla yağmurla gelir. Ocakta Edremit’te gündüz sıcaklığı 12 °C civarında, ayda sekiz gün yağış var. Böyle bir hafta sonu için bölgenin en iyi cevabı yerin altında: Çanakkale’den Bergama’ya uzanan kıyıda sıcak su kaynakları sık, ve her bölgenin suyu başka bir karakter taşıyor.

Bu yazıda sıcak suyun neden bu kıyıda bu kadar bol olduğunu anlattık, sonra Troya’dan Bergama’ya altı durağı tek tek dolaştık: suyu nasıl, orada ne var, yanında ne gezilir. Sonunda kasabaların eski hamamları ve kışın yola çıkmadan bilmeniz gerekenler var.

Bu yazıda

1. Neden bu kıyı sıcak?

2. Troya: Homeros’un iki pınarı

3. Kestanbol ve Alexandria Troas

4. Çan ve Bardakçılar

5. Güre ve Hasanboğuldu

6. Bademli: deniz ılıcası

7. Bergama: Asklepion ve Allianoi

8. Kasabanın hamamı

9. Kışın yola çıkmadan

10. Sık sorulanlar

Neden bu kıyı sıcak?

Kazdağları, ocak. Fotoğraf: Craft Creative arşivi

Ege’nin kabuğu yavaş yavaş geriliyor ve inceliyor. Bu bölgede yerin derinlerindeki sıcaklık yüzeye başka yerlerden daha yakın; kabuğu kesen faylar da yağmur suyuna derine inecek yollar açıyor. Kazdağları ve çevresine düşen yağmur bu çatlaklardan kilometrelerce aşağı süzülüyor, orada ısınıyor ve başka bir fay boyunca yeniden yüzeye çıkıyor. Edremit için yapılan bir modelde bu dolaşımın 4,5 km derine indiği hesaplanıyor.

Isıyı sağlayan, suyun yerin derinlerinde uzun süre dolaşması. Bazı yerlerde bu yolculuğun ne kadar sürdüğü de biliniyor: Çan’da ve Dikili-Kaynarca’da bugün yüzeye çıkan su, yarım asır önce yağmış yağmurun suyu.

Suyun karakteri de geçtiği kayaya göre değişiyor. Kuzey Ege’de sıcak su kabaca üç ayrı bölgede, üç ayrı karakterle çıkıyor:

• Troas kıyısı (Ezine, Kestanbol): tuzlu su; içinde eski deniz suyunun izi var.

• Kazdağları çevresi (Çan, Güre, Edremit): sodyumlu ve sülfatlı su.

• Bakırçay ve Dikili (Bademli, Nebiler, Kaynarca): sıcak suyun bir kısmı deniz tabanından çıkıp denizle karışıyor.

Troya: Homeros’un iki pınarı

Skamandros’un soğuk kaynağı. W. Gell’in çiziminden T. Medland gravürü, 1804. Wellcome Collection, CC BY 4.0

Kuzey Ege’nin sıcak su hikâyesi yazılı olarak Homeros’la başlıyor. İlyada’nın 22. kitabında Akhilleus, Hektor’u Troya surlarının dibindeki iki pınarın yanından kovalar. Homeros’a göre Skamandros ırmağının bu iki kaynağından biri ılık akar ve üstünden yanan ateşten çıkar gibi duman yükselir; öteki yazın bile dolu gibi, kar gibi soğuktur.

Yüzyıllardır gezginler bu pınarları aradı. 1804’te İngiliz gezgin William Gell, Pınarbaşı yakınındaki kaynakları çizdi; yukarıdaki gravür onlardan biri. 2000’lerin başında araştırmacılar Troya çevresindeki pınarları ölçtü: kışın kaynak suyu 16–21 °C kalırken hava 2–8 °C’ye iniyor. Homeros’un sözünü ettiği “duman”, soğuk bir sabahta görece ılık sudan yükselen buhar olabilir. Bu, araştırmacıların bir yorumu; yine de kış sabahı Troya’ya gitmek için iyi bir sebep.

Kestanbol ve Alexandria Troas

Alexandria Troas, Roma hamamının kemeri. Fotoğraf: Raicem, CC BY 4.0

Ezine’ye bağlı Kestanbol, bölgede uzun zamandır bilinen bir kaplıca. Suyu tuzlu ve yerden 59–74 °C sıcaklıkta çıkıyor; kapalı termal havuzlarda serinletilerek kullanılıyor. Tuzun kaynağı, suyun yerin altında karıştığı eski deniz suyu.

Kestanbol’un 6 km ötesinde Alexandria Troas antik kenti var. Kentin büyük Roma hamamı suyunu Çığrı Dağı’ndan gelen su kemerinden alıyordu. Antik yazar Philostratus, Herodes Atticus’un kentin kötü hamamları ve çamurlu kuyu suyu için imparator Hadrianus’a başvurduğunu, su işi için büyük bir bütçe ayrıldığını anlatır. Bugün kalıntıların arasında yürürken hamamın kemerleri hâlâ ayakta.

Pratik bilgi: Alexandria Troas ören yeri kış döneminde 08.30–17.30 arası açık ve ücretsiz. İkisi aynı gün rahatça gezilir: sabah antik kent, öğleden sonra sıcak su.

Çan ve Bardakçılar

Kazdağları’nın kuzey eteğindeki Çan’da su sodyumlu ve sülfatlı; sahanın ortalama sıcaklığı 44 °C civarında. Bu suyun özelliği yaşı: yerin altında 45–50 yıldan uzun dolaşıp yüzeye çıkıyor. Yani bugün girdiğiniz su, yarım asır önce dağa yağan yağmur.

İlçede kapalı havuzlu termal tesisler var; havuzlarda su 36–45 °C’de kullanılıyor, kadın, erkek ve karma havuz düzeni bulunuyor. Çan’ın yakınındaki Bardakçılar köyü de dağın eteğinde ayrı bir sıcak su noktası. Bu yakadan Kazdağları’nın kuzey köylerine uzanmak, Güre’nin kalabalığından uzak bir kış hafta sonu demek.

Güre ve Hasanboğuldu

Zeus Altarı’ndan Edremit Körfezi. Fotoğraf: İmmortalance, CC0

Edremit Körfezi’nin kuzey kıyısındaki Güre, bölgenin termal merkezi. Bugün kullanılan sıcak su sondaj kuyularından geliyor: kuyu başlarında 56–67 °C, 1.350 metrelik derin kuyuda 86 °C ölçülmüş. Otellerin kapalı havuzlarında su 36–42 °C’ye serinletiliyor. Kışın açık havuzlar kapanır, kapalı havuzlar sürer. Edremit Belediyesi’nin günübirlik termal tesisi de Güre’de.

Güre’nin en ilginç karşıtlığı birkaç kilometre yukarıda: aynı dağın 7 km ötesindeki Hasanboğuldu’da kaynak suyu yalnızca 15 °C. Bir yanda yerin derinlerinden gelen 86 °C, öbür yanda dağdan inen buz gibi su. Sabah Hasanboğuldu’nun orman yolunda yürüyüp öğleden sonra sıcak suya girmek, körfezin kışta en iyi bildiği plan.

Körfezde ikinci bir sıcak su sahası da var: Edremit’in kuzeyindeki Derman’da su 50–60 °C. Sıcak hat körfezin kuzey kenarındaki fay boyunca uzanıyor.

Bademli: deniz ılıcası

Kalem Adası ile Bademli kıyısı arası. Fotoğraf: Tomhannen, CC0

Dikili’nin güneyindeki Bademli, halk arasında “deniz ılıcası” diye bilinen doğal bir kıyı. Burada sıcak su hem karada hem deniz tabanında çıkıyor ve kıyıda deniz suyuyla karışıyor; suyun yaklaşık %18’i deniz suyu. Ölçülen sıcaklık yere ve yıla göre 37–59 °C arasında değişiyor. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü’nün tanıtımı kışın da girilebildiğini yazıyor.

Dikili çevresinde sıcak su başka noktalarda da çıkıyor; Nebiler ve Kaynarca bunların en bilinenleri. Kaynarca’nın suyu Kozak yaylasına düşen yağmurdan geliyor ve yeraltında en az 50 yıl dolaşıyor.

Dikkat: Bademli’nin suyunda arsenik ölçülmüş; su içilmez.

Bergama: Asklepion ve Allianoi

Pergamon, gymnasionun doğu hamamı. Fotoğraf: Mark Landon, 1991, CC BY 4.0

Bergama, sıcak suyun bölgedeki en eski izlerini taşıyor. Antik çağda hastaların tedaviye geldiği Asklepion’un kutsal pınarı ve havuzları bugün gezilebiliyor; Galenos burada çalıştı, hatip Aelius Aristides burada gördüğü tedavileri yazdı. Aristides’in anlattıklarında ilginç bir ayrıntı var: kendisine kimi zaman banyodan uzak durması, kimi zaman soğuk ırmakta yıkanması söylenmiş. Asklepion kış döneminde 08.30–17.00 arası açık.

Akropolün yamacındaki gymnasionda Roma hamamlarının kalıntıları duruyor. Bölgenin Roma çağındaki asıl ılıcası ise Allianoi’ydi: Bergama’nın 18 km kuzeydoğusunda, 45 °C su üzerine kurulmuş, termal yapıları yaklaşık 9.700 m² tutan bir sağlık yerleşimi. Kazılarda yüzlerce tıp aleti bulundu. Yortanlı Barajı’nın kapakları 31 Aralık 2010’da kapandı; Allianoi bugün baraj gölünün altında.

Kasabanın hamamı

Kuzey Ege’nin eski kasabalarında hamam çarşının bir parçasıydı ve çoğu, bir caminin ya da imaretin geliri olarak vakıflarca yapıldı. 1892’de Gelibolu’da yedi hamam vardı. Bugün bu yapıların çoğunun işlevi değişti; bir kısmı gezilebiliyor:

• Çanakkale, 1904: Askerler için yapılan hamam 1996’ya dek kullanıldı, 2013’ten beri Seramik Müzesi.

• Bayramiç, 1742: Kitabesi 1742 tarihli çarşı hamamı 1980’e dek hamam olarak çalıştı, bugün boş duruyor.

• Bergama, 1427: Küplü Hamam 1427 tarihli vakıf kaydında geçer. Adını veren mermer küp 1837’ye kadar hamamın soyunmalığında durdu, bugün Louvre Müzesi’nde.

• Ayvalık, 1907: O yılın resmî yıllığı kasabada 78 kahvehane, 1 hamam sayıyor.

Hamamın kasaba hayatındaki yeri, kalıntıların ötesinde: sıcak suya girmenin bu kıyıda yüzyıllar boyu bir gündelik alışkanlık olduğunu hatırlatıyor.

Kışın yola çıkmadan

• Saatleri kontrol edin. Kış döneminde tesislerin ve ören yerlerinin açılış saatleri değişebiliyor; gitmeden bakın.

• Kaynak suyu içilmez. Kestanbol’un ve Bademli’nin suyunda arsenik ölçülmüş.

• Sıcak suda kısa kalın. 40 °C’nin üstündeki suda önerilen süre 10 dakika civarı; ara verip su için.

• Yağmura göre plan yapın. Kıyıda kış çoğunlukla yağmurlu geçer; ocakta ayda sekiz gün yağış var. Kazdağları’nın yüksek kesimlerine çıkacaksanız yol durumuna bakın.

• Feribotu düşünmeyin. Bu rotanın bütün durakları anakarada; lodosun kestiği ada seferleri planı etkilemez.

Sık sorulanlar

Kuzey Ege’de kışın sıcak suya girilebilir mi?

Evet. Güre ve Çan’da kapalı havuzlu termal tesisler kışın da kullanılıyor; Güre’de açık havuzlar kışın kapanıyor. Bademli’deki deniz ılıcası için resmî tanıtım kışın da girilebildiğini yazıyor. Gitmeden açılış saatlerini kontrol edin.

Kaplıca suları içilir mi?

Hayır. Kestanbol ve Bademli’nin suyunda arsenik ölçülmüş; kaynak suyunu içmeyin.

Kestanbol ile Alexandria Troas aynı gün gezilir mi?

Evet, aralarında 6 km var. Alexandria Troas kışın 08.30–17.30 arası açık ve ücretsiz; sabahı antik kente, öğleden sonrayı sıcak suya ayırabilirsiniz.

Kuzey Ege’de hâlâ çalışan tarihi hamam var mı?

Araştırdığımız kaynaklarda bugün hamam olarak çalıştığı belgelenen tarihi bir yapı bulamadık; çoğunun işlevi değişmiş. Çanakkale’deki eski asker hamamı bugün Seramik Müzesi olarak gezilebiliyor.

Sıcak suya en uygun ay hangisi?

Kasım ile mart arası. Kıyıda hava ılık ve yağışlı; deniz soğurken sıcak su en çok bu aylarda anlam kazanıyor.

Listeye eklemek istediğiniz bir su var mı?

Bu kıyıda bildiğiniz bir sıcak su, hâlâ yıkanılan eski bir hamam ya da kışın sessiz bir köy varsa bize yazın. Bu yazıyı yağmurlu ilk hafta sonu için bir kenara not edin.

Kapak görseli: “Skamandros’un ılık kaynağı”, W. Gell’in çiziminden T. Medland gravürü, 1804. Wellcome Collection, CC BY 4.0.