Kuzey Ege’nin Rüzgâr Sözlüğü: Poyraz, Lodos, İmbat ve Keşişleme
Poyraz, lodos, imbat, keşişleme, karayel ve yıldız: Kuzey Ege’de hangi rüzgâr ne getirir, hangi kıyıyı sakin bırakır, adalılar havayı nasıl okur ve kışın feribota binmeden neye bakılır.

Kuzey Ege’de hava durumu “kuzeydoğulu rüzgâr” der, kıyıda ise “poyraz var” denir. Kıyıda rüzgâr çoğu zaman derece ile değil adıyla söylenir; o ad da rüzgârın nereden geldiğini anlatır.
Bu yazıda Kuzey Ege’nin rüzgârlarını tek tek topladık: hangisi hangi yönden eser, hangi kıyıyı kabartır, hangisini sakin bırakır, adı nereden gelir. Sonunda adalıların havayı nasıl okuduğu ve kışın feribota binmeden önce bilinmesi gerekenler var.
Sekiz yön, sekiz rüzgâr

Sekiz rüzgâr, Çanakkale Boğazı girişini gösteren 1844 tarihli İngiliz Amirallik haritası üzerinde. Harita: UK Hydrographic Office, kamu malı.
Türkçede ana yönlerin ve ara yönlerin her birinin kendi rüzgâr adı var. Meteoroloji Genel Müdürlüğü’nün sözlüğü de bu yerel adları tanımlıyor:
Yıldız: kuzey
Poyraz: kuzeydoğu
Gündoğusu: doğu
Keşişleme: güneydoğu
Kıble: güney
Lodos: güneybatı
Günbatısı: batı
Karayel: kuzeybatı
Ad, rüzgârın geldiği yönü gösterir: poyraz kuzeydoğudan gelir, güneybatıya doğru eser. Adların kökeni ise karışık: poyraz ve lodos Yunancadan, imbat İtalyancadan, kıble Arapçadan geliyor; karayel ve yıldız Türkçe, keşişleme ise bir dağın adını taşıyor.
Poyraz: kuzeydoğunun rüzgârı

Bozcaada’nın batı ucu, rüzgâr santrali. Fotoğraf: Alarakula, CC BY-SA 4.0
Babakale yakınındaki Bababurnu’nda üç yıl süren ölçümlerde en sık esen rüzgârın yönü kuzeydoğu çıktı, yani poyraz. Bozcaada’nın batı ucunda, Polente Feneri’nin çevresinde 2000’den beri 17 türbinlik, 10,2 MW gücünde bir rüzgâr santrali çalışıyor.
Poyraz esince rüzgâra sırtını dönen, güneye bakan koylar sakin kalır; Bozcaada’da Ayazma bunlardan biri. Şiddetli poyrazlı günlerde Çanakkale Boğazı’nda Marmara’dan Ege’ye akan üst akıntı da hızlanır. Adı, Yunanca “kuzey rüzgârı” anlamındaki boreas’tan gelir.
Lodos: denizi kabartan güneybatılı

Lodosta kıyıyı aşan dalgalar. Fotoğraf: Burak Kebapçı
Lodos güneybatıdan esen sıcak bir rüzgâr. Meteoroloji’ye göre hızı 40–60 knota çıkabiliyor ve Ege’de deniz ulaşımını aksatıyor. Kıyıda etkisi hemen görülür: 23 Kasım 2024’te Ayvalık’ta lodosla dalga boyu 3 metreyi aştı. Edremit Körfezi’nin kuzey kıyısında, Altınoluk ve Küçükkuyu’da da lodos fırtınasında denizin kordona taştığı oluyor.
Lodosta Bozcaada’nın kuzey ve doğu kıyısındaki koylar, Çayır ve Tuzburnu, daha korunaklı. Uzun süren lodosta Boğaz’da yüzey suyunun yönü de değişir ve su Marmara’ya doğru akar. Kıyıda “lodosun gözü yaşlıdır” denir; adı da Yunanca “güneye ait, yağmur getiren” anlamındaki notios’tan gelir.
İmbat: yazın denizden gelen serinlik

Rüzgârın şekil verdiği zeytin ağacı, yaz.
İmbat, yazın gündüz denizden karaya esen rüzgâr. Meteoroloji’ye göre Ege’de en düzenli olduğu aylar temmuz ve ağustos; öğleden sonra güçlenir, 30 knota kadar çıkabilir, gece zayıflar. Ayvalık’ta da Edremit Körfezi’nde de bu rüzgâra imbat denir.
Gökçeada’da Aydıncık’a gelen kite sörfçülerin beklediği yaz rüzgârına da adada imbat deniyor. Sözcük, İtalyanca “deniz esintisi” anlamındaki imbatto’dan geliyor.
Keşişleme: karanın üstünden gelen

Kar tutmuş bir dağ zirvesi.
Keşişleme güneydoğudan esen rüzgâr. Meteoroloji onu oldukça kuru ve sıcak bir rüzgâr olarak tanımlıyor ve adını yerel denizcilerin verdiğini yazıyor. Kuzey Ege kıyısına denizden değil, karanın üstünden, Anadolu’nun içinden gelir.
Nişanyan Sözlük’e göre adı, Bursa’daki Uludağ’ın eski adı olan Keşiş Dağı’ndan geliyor.
Karayel ve yıldız: kuzeyin soğukları

Rüzgârda eğilen sazlar.
Yıldız kuzeyden, karayel kuzeybatıdan eser; ikisi de soğuk getirir. Meteoroloji’ye göre yıldız yazın serinlik, kışın soğuk taşır. Meteoroloji’nin tanımında karayel yağmurlu günlerin ardından çıkar ve iki üç gün sürer; TDK onu “soğuk, bazen fırtına niteliğinde” bir rüzgâr olarak tanımlar.
İki adın da kökü Türkçe. Karayel’deki “kara”, Eski Türkçede “kuzey” anlamına da gelirdi; yıldız da Türkçede kuzeyin adlarından biri.
Adalılar rüzgârı nasıl okur?

Gökçeada’dan Semadirek. Fotoğraf: Neltharion, CC BY-SA 4.0
Gökçeada ve Bozcaada’da yapılan bir saha derlemesinde adalıların havayı okumak için kullandığı işaretler kayda geçmiş. Üçü rüzgârla ilgili:
Gökçeada’da Kaleköy’den bakınca Semadirek’in sağ yanı bulutlanırsa poyraz, sol yanı bulutlanırsa lodos fırtınası geliyor demektir.
Rüzgâr poyrazdan gündoğusuna dönerse hava birkaç saat içinde durulur.
Ay doğarken esen rüzgâr, ay batana kadar sürer.
Bunlar ölçüm değil, kuşaktan kuşağa aktarılan gözlemler.
Kışın adaya giderken

Bozcaada feribotu. Fotoğraf: Karelj, CC BY-SA 3.0
Kışın adaya gidecekseniz rüzgâr planın bir parçası. Gökçeada ve Bozcaada seferleri hem lodosta hem poyrazda iptal edilebiliyor: Kasım ve Aralık 2019’da lodos, Ocak 2020’de poyraz yüzünden seferler yapılamadı.
Yola çıkmadan GESTAŞ’ın sefer duyurularına bakın.
Meteoroloji’nin denizler için yayımladığı tahmin ve uyarıları kontrol edin.
Dönüşünüzü bir gün esnek tutun; adada kalmanız gerekirse konaklamayı önceden düşünün.
Bu adlar 500 yıllık

Kitab-ı Bahriye’den Bozcaada sayfası, 17.–18. yüzyıl kopyası. Kamu malı.
Bu adlar yeni değil. Piri Reis, 1521’de tamamladığı Kitab-ı Bahriye’de kuzeye yıldız, güneye kıble, kuzeydoğuya poyraz, güneybatıya lodos, kuzeybatıya karayel dendiğini yazar; yazın batıdan esen rüzgârın adını da imbat olarak verir. Haritada rüzgârgülünden ışın gibi yayılan çizgiler de dönemin deniz haritalarındaki rüzgâr ve pusula hatları.
Kitabın ilk nüshası kıyı ve ada anlatılarına Bozcaada’dan başlar. Yukarıdaki sayfa, kitabın 17. ya da 18. yüzyılda çoğaltılmış bir kopyasından.
Sık sorulanlar
Poyraz ile lodos arasındaki fark ne?
Poyraz kuzeydoğudan, lodos güneybatıdan eser. Lodos sıcak bir rüzgârdır ve denizi kabartır; poyraz ise Bababurnu’ndaki ölçümlerde en sık esen rüzgâr çıktı. İkisi de şiddetlendiğinde ada seferlerini durdurabilir.
İmbat kışın da eser mi?
İmbat bir yaz rüzgârı; Meteoroloji’ye göre en düzenli olduğu aylar temmuz ve ağustos. Gündüz denizden karaya eser, gece zayıflar.
Lodosta feribot çalışır mı?
Şiddetli lodosta Gökçeada ve Bozcaada seferleri iptal edilebiliyor. Aynı şey sert poyrazda da oluyor. Yola çıkmadan GESTAŞ’ın duyurularına bakın.
Sekiz rüzgârın sırasını nasıl hatırlarım?
Kuzeyden başlayıp saat yönünde ilerleyin: yıldız, poyraz, gündoğusu, keşişleme, kıble, lodos, günbatısı, karayel.
Sizin kıyınızda rüzgârın adı ne?
Bu kıyıda bildiğiniz bir rüzgâr adı, büyüklerinizden duyduğunuz bir hava işareti varsa bize Instagram’dan yazın; sizden gelenleri bu sözlüğe ekleyelim. Kışın adaya giderken yazıyı bir kenara not edin.
Kapak görseli: Bozcaada, Polente Feneri ve rüzgâr türbini. Fotoğraf: Raicem, CC0.
Kaynaklar: Meteoroloji Genel Müdürlüğü Meteoroloji Sözlüğü; TDK Güncel Türkçe Sözlük; Nişanyan Sözlük (poyraz, lodos, imbat, keşişleme, karayel); Bababurnu rüzgâr ölçümleri, Çukurova Üniversitesi Mühendislik Mimarlık Fakültesi Dergisi 33(1), 2018; Meriç ve Yolcu, Yazıt Kültür Bilimleri Dergisi 4(2), 2024; TDV İslâm Ansiklopedisi, “Kitâb-ı Bahriyye”.


