Endemic Plants of Mount Ida (Kazdağları): Where, When and How to See Them
About 800 plants grow on Kazdağları and 31 of them grow nowhere else on Earth. The stories of six endemic plants, from the Trojan fir to the Ida crocus.
Kazdağları’nda yaklaşık 800 bitki türü yetişiyor. Bunların 79’u Türkiye’ye özgü, 31’i ise dünyada yalnızca Kazdağları’nda var. Akdeniz florasının Avrupa-Sibirya florasıyla buluştuğu bu dağ, antik çağdan beri İda adıyla biliniyor; bitkilerin bir kısmı adını da bu geçmişten alıyor: kimi Homeros’un İda’sından, kimi Odysseus’tan, kimi Truva atından.
Instagram’daki seçkimizde yer alan altı endemik bitkiyi burada daha ayrıntılı anlattık: neye benzedikleri, nerede ve ne zaman görülebilecekleri ve doğada nasıl davranmak gerektiği.
Endemik ne demek?
Endemik, doğal olarak yalnızca belirli bir coğrafyada yetişen tür demek. Kazdağları’nda iki ölçek var: Türkiye endemiği (yalnızca Türkiye’de yetişen) ve yerel endemik (dünyada yalnızca bu dağda yetişen). Aşağıda her bitkinin hangisi olduğunu belirttik; bu ayrım önemli, çünkü bazı bitkiler için yaygın olarak söylenen “yalnızca Kazdağları’nda yetişir” bilgisi doğru değil.
Kazdağı göknarı
Abies nordmanniana subsp. equi-trojani · Türkiye endemiği
Kazdağları’nın simgesi sayılan ağaç. Alt tür adı equi-trojani, Latincede “Truva atının” anlamına geliyor. En güzel doğal toplulukları Kazdağı Milli Parkı’nda görülüyor. Uluslararası Doğayı Koruma Birliği (IUCN), türü küresel ölçekte “tehlikede” sınıfında değerlendiriyor. Bazı kaynaklar Uludağ ve Batı Karadeniz’deki popülasyonları da aynı alt türe dahil ettiği için “yalnızca Kazdağları’nda” demiyoruz.
Sarıkız çayı
Sideritis trojana · Yerel endemik
Dünyada yalnızca Kazdağları’nda, 1.200 ile 1.774 metre arasında yetişiyor. Beyaz keçe gibi yünlü tüyleri ve sarı çiçekleriyle tanınıyor; Haziran–Ağustos arasında çiçek açıyor. Adını, fotoğraftaki Sarıkız Tepesi’nden alıyor.
Doğadaki popülasyonu “tehlikede” sınıfında ve doğadan toplanması türün en büyük tehdidi. Bayramiç köylerinde kültüre alınarak yetiştirilmesi giderek yaygınlaşıyor; Sarıkız çayı alacaksanız yetiştirilmiş ürünü tercih edin.
Kaz çiğdemi
Crocus gargaricus · Türkiye endemiği
Adını, İda’nın antik çağdaki zirvesi Gargaros’tan alıyor. Nisan–Mayıs’ta, kar çekilirken açan turuncu-sarı çiçekleriyle dağda baharın ilk işaretlerinden. 2024’te yapılan bir revizyonla Muğla ve Uludağ’daki popülasyonlar ayrı tür olarak tanımlandı; yine de türü “yalnızca Kazdağları’nda” diye anmak doğru değil. Fotoğraftaki örnek yetiştirilmiş bir bitki.
Dirgen sarıbaş
Centaurea odyssei · Yerel endemik
Yalnızca Kazdağları’nın mermer ve kalker kayalıklarında yetişiyor, Temmuz’da açıyor. Adı Latincede “Odysseus’un” anlamına geliyor. “Kritik tehlikede” sınıfında; Kazdağları’nın en çok tehlike altındaki bitkilerinden biri.
Güzel soğan
Allium kurtzianum · Yerel endemik
Yalnızca Kazdağları’nda, 1.430–1.734 metre arasındaki mermer yamaçlarda yetişiyor; Temmuz’da çiçek açıyor ve “tehlikede” sınıfında. Görseldeki örneği botanikçi Paul Sintenis 1883’te Kazdağları’ndan topladı; bugün Edinburgh Kraliyet Botanik Bahçesi’nin herbaryumunda duruyor. Etiketinde “M. Ida: in marmor. mont. Szu-Szus-Dagh” yazıyor.
Kapıdağı yüksükotu
Digitalis lanata subsp. trojana · Türkiye endemiği
Kırmızımsı kahverengi çiçekleri ve beyazımsı alt dudağıyla tanınıyor. Bilim dünyasına 12 Haziran 1883’te Kazdağları’nda, “Kapu-Dagh” denen yerde toplanan bir örnekle girdi; eski adı Digitalis trojana. Türkiye endemiği ama yalnızca Kazdağları’nda yetişmiyor. Yüksükotları zehirli bitkilerdir: dokunmadan izleyin. Fotoğraftaki bitki bir botanik bahçesinde yetiştirilmiş.
Ne zaman gidilir?
Nisan–Mayıs: Kaz çiğdemi, kar çekilirken.
Haziran–Ağustos: Sarıkız çayı.
Temmuz: Dirgen sarıbaş ve güzel soğan; endemiklerin çoğu bu ay, 1.500 metrenin üstünde açıyor.
Sonbahar ve kış: Çiçek zamanı değil; ama göknar ormanları ve hazan renkleri için yürüyüşe değer.
Yaz aylarında yangın riski nedeniyle Kazdağı Milli Parkı’nın bazı bölgelerine giriş kısıtlanabiliyor; yüksek kesimlere çıkmadan önce Milli Parklar’ın güncel duyurularına bakın.
Fotoğraflayın, koparmayın
Endemik bitkileri koparmak, sökmek ya da tohumlarını toplamak bu türlerin geleceğini doğrudan tehdit ediyor; aynı zamanda yasal yaptırımı olan bir suç. 2872 sayılı Çevre Kanunu’nun 20. maddesinin (k) bendinde öngörülen idari para cezası 2026 için 699.245 TL. Patikadan çıkmayın; bir çiçeği fotoğraflarken çevresindeki bitkileri ezmemeye dikkat edin.
Kazdağları’nda daha fazlası
Kalacak yer için Kazdağları bölge sayfamıza, mitolojik duraklar için Buraya Gittim: Kuzey Ege’de Mitoloji ve Tarih Durakları yazımıza göz atın.
Fotoğraflar: Volker Höhfeld (göknar, Sarıkız Tepesi), Alfinkedisi (Sarıkız, Kazdağları), Motohiro Sunouchi (Kaz çiğdemi), SRGC (dirgen sarıbaş), Agnieszka Kwiecień (yüksükotu) / Wikimedia Commons, CC BY 4.0 ve CC BY-SA 4.0. Güzel soğan: Royal Botanic Garden Edinburgh herbaryumu, P. Sintenis 1883 (CC0). Bilgi kaynakları: Satıl (2009), Türkmen (2023), IUCN Kırmızı Liste.
